Przejdź do treści

Skuszew

Lp.
1644
Region
Wyszków Gmina
Opis

Konstrukcja: Pomnik betonowy w formie krzyża łacińskiego, monumentalny. Kolor biały/jasny szary. Wysokość około 4-5 metrów. Forma modernistyczna - ramiona krzyża rozszerzające się ku końcom (styl lat 50./60. PRL).

Tablica: Wmurowana centralnie w krzyżu, prostokątna, z wypukłym napisem malowanym na ciemno:

"MIEJSCE POŚWIĘCONE

ŚMIERCI

DWUSTU PIĘĆDZIESIĘCIU

POLAKÓW

ZAMORDOWANYCH

BESTIALSKO DN. 29 V

1943 R.

PRZEZ HITLEROWCÓW

Podstawa pomnika: Betonowy cokół z napisem:

CZEŚĆ ICH PAMIĘCI

Datowanie pomnika: Lata 50./60. XX wieku - okres PRL (brak dokładnej daty na pomniku).

Kontekst historyczny - zbrodnia w Fideście: 28 maja 1943 roku, przed południem, niemieccy żandarmi zatrzymali na moście kolejowym w Wyszkowie pociąg jadący z Warszawy do Wyszkowa. Kontrola dotyczyła wszystkich pasażerów - wśród nich byli: Szmuglerzy żywności do Warszawy (handel był jedyną szansą na zarobek dla ludności wiejskiej) Mieszkańcy okolic Wyszkowa wracający z Warszawy, porucznik . AK Stanisław Wróbel "Jaskółka" - członek konspiracji, który uratował łączniczkę Janinę Siekównę wiozącą nielegalną prasę "Do Celu", wyrzucając jej pakunek do Bugu

Zatrzymanych pasażerów przewieziono do dwóch miejsc: Budynek żandarmerii przy ul. Zakolejowej (obecna ul. I Armii Wojska Polskiego) i budynek sądu przy ul. Pułtuskiej. Więźniowie byli przesłuchiwani, trzymani bez jedzenia i picia. Stanisław Wróbel "Jaskółka" był przez 3 dni torturowany w sposób szczególnie bestialski - nie wydał nikogo z konspiracji. Zmarł w drodze do Ostrowi Mazowieckiej (31 maja) i został pochowany przy drodze, 10 km od Wyszkowa. Ciało ekshumowano po wojnie i przeniesiono na cmentarz w Wyszkowie.

Egzekucja w Fideście (29 maja 1943): Rankiem 29 maja 1943 roku żandarmi przewieźli więźniów do lasu Fidest. Zmuszono ich do wykopania własnych grobów, a następnie rozstrzelano. Liczba ofiar: Historycy nie są zgodni co do dokładnej liczby - źródła podają od 56 do 250 osób. Pomnik mówi o 250 ofiarach. Niepewność wynika z braku dokładnej dokumentacji niemieckiej oraz faktu, że wiele osób podróżowało bez dokumentów (szmuglerzy). Z egzekucji uratował się tylko jeden człowiek - Antoni Morka z Dębinek, który postrzelony przez Niemców, ciężko ranny, przeżył.

Kontekst szerszy: Obława była częścią systematycznego terroru wobec ludności cywilnej przewożącej żywność do Warszawy. Wzdłuż trasy kolejowej Ostrołęka-Wyszków-Warszawa spoczywa wielu bezimiennych ofiar podobnych egzekucji. Fidest nazywany jest "wyszkowskimi Palmirami" ze względu na skalę zbrodni.

Charakter obiektu: Pomnik martyrologiczny, cmentarz wojenny, miejsce pamięci narodowej.